در بهار سال ۲۰۱۹ بازدیدکنندگان معبد تاریخی Kōdai‑ji در شهر کیوتوی ژاپن با پدیده ای غیرمنتظره روبه رو شدند: موجودی انسان نما که ردایی شبیه پیکره های بودایی بر تن داشت، دست های خود را حرکت می داد و درباره یکی از متون مهم بودیسم سخن می گفت. این موجود نه یک راهب، بلکه یک ربات پیشرفته به نام Mindar بود.
Mindar که گاهی با نام «Android Kannon» نیز شناخته می شود، به گونه ای ساخته شده که الهام گرفته از کانّون (Kannon یا Guanyin)، بوداسفِ دلسوزی در سنت بودایی شرق آسیا باشد. برخلاف بسیاری از ربات های انسان نما که تلاش می کنند کاملاً شبیه انسان به نظر برسند، طراحان Mindar عمداً بخش هایی از سازوکار مکانیکی آن را آشکار گذاشته اند. این طراحی نمادین نشان می دهد که ربات نه یک انسان، بلکه ابزاری برای انتقال پیام است.
پروژه ساخت این ربات حاصل همکاری میان معبد Kōdai‑ji و گروهی از پژوهشگران دانشگاه اوزاکا به رهبری مهندس ژاپنی هیروشی ایشیگورو (Hiroshi Ishiguro) بود. توسعه ربات در آزمایشگاه های رباتیک دانشگاه انجام شد و پس از چند سال کار مهندسی، در سال ۲۰۱۹ در مراسمی رسمی در معبد معرفی شد.
Mindar قادر است سخنرانی هایی درباره مفاهیم بنیادین بودیسم ارائه دهد. مشهورترین اجرای آن توضیح سوترای قلب (Heart Sutra) است؛ متنی کوتاه اما بسیار مهم در فلسفه مهایانه که به مفهوم «خلأ» و ماهیت ناپایدار جهان می پردازد. هنگام اجرای سخنرانی، ربات حرکات سر و دست انجام می دهد و همزمان ترجمه و تصاویر آموزشی روی پرده ای در کنار آن نمایش داده می شود تا بازدیدکنندگان بهتر با مفاهیم آشنا شوند.
هدف از این پروژه صرفاً نمایش فناوری نبود. راهبان معبد Kōdai‑ji اعلام کردند که انگیزه اصلی آن ها یافتن راهی تازه برای ارتباط با نسل جوان است؛ نسلی که کمتر به معابد سنتی مراجعه می کند. از دید آن ها، اگر آموزه های بودا قرار است در جهان معاصر باقی بماند، باید بتواند با ابزارهای جدید ارتباطی نیز منتقل شود.
با این حال، ورود یک ربات به فضای مذهبی واکنش های متفاوتی برانگیخت.
گروهی از راهبان و اندیشمندان بودایی در ژاپن از این پروژه استقبال کردند. از دید آنان، بودیسم تاریخی طولانی در سازگاری با فرهنگ ها و فناوری های مختلف دارد. آنان استدلال می کنند که محتوای آموزه مهم تر از ابزار انتقال آن است. اگر یک کتاب چاپی، بلندگو یا ویدئو می تواند تعالیم بودا را منتقل کند، استفاده از یک ربات نیز صرفاً شکل تازه ای از همان فرایند است. به باور این گروه، Mindar می تواند توجه مخاطبانی را جلب کند که شاید هرگز در یک سخنرانی سنتی مذهبی شرکت نمی کردند.
در مقابل، برخی منتقدان در داخل و خارج از ژاپن نسبت به این رویکرد تردید دارند. آنان معتقدند که معنویت بودایی بر تجربه شخصی آگاهی، رنج و شفقت استوار است؛ اموری که یک ماشین فاقد آن هاست. از نگاه این منتقدان، یک ربات می تواند متن را بخواند یا حرکت انجام دهد، اما نمی تواند حقیقتاً معنای تعالیم را درک کند یا رابطه انسانی میان استاد و شاگرد را جایگزین کند. به همین دلیل برخی آن را بیشتر نوعی نمایش فناوری یا جاذبه گردشگری می دانند تا یک تحول واقعی در آموزش دینی.
این بحث به پرسشی فلسفی عمیق تر نیز منتهی می شود: آیا ممکن است روزی یک ماشین دارای نوعی آگاهی یا تجربه ذهنی شود؟ در بودیسم سنتی، موجودی که بتواند به رهایی یا «بیداری» برسد باید یک موجود دارای احساس و آگاهی باشد. ماشین ها در این تعریف قرار نمی گیرند. با این حال، برخی فیلسوفان معاصر بودایی مطرح کرده اند که اگر در آینده هوش مصنوعی به سطحی از خودآگاهی برسد، ممکن است لازم باشد این مرزها دوباره بررسی شوند.
پدیده Mindar در واقع بخشی از روند گسترده تری است که در آن فناوری های نوین وارد حوزه های مذهبی می شوند. نمونه های مشابهی در دیگر ادیان نیز دیده می شود.
در آلمان، کلیسای پروتستان پروژه ای آزمایشی به نام BlessU‑2 معرفی کرد؛ رباتی که می تواند برای بازدیدکنندگان دعا بخواند و به آن ها «برکت» بدهد. این ربات در نمایشگاه های مذهبی به کار گرفته شد تا درباره نقش فناوری در آینده کلیسا گفت وگو ایجاد کند.
در برخی کشورهای اسلامی نیز ربات ها و سامانه های هوش مصنوعی برای راهنمایی زائران، پاسخ به پرسش های دینی یا آموزش قرآن استفاده شده اند. با این حال، بسیاری از علمای دینی تأکید می کنند که چنین ابزارهایی تنها نقش کمکی دارند و نمی توانند جایگزین مرجعیت انسانی در مسائل فقهی و معنوی شوند.
در یهودیت نیز بحث های فکری درباره رابطه میان فناوری و دین وجود دارد؛ از جمله بررسی این موضوع که آیا سامانه های هوش مصنوعی می توانند در آینده به پرسش های فقهی پاسخ دهند یا نه. برخی از این بحث ها حتی به اسطوره قدیمی «گولم» - موجود مصنوعی ساخته شده از گل در سنت یهودی - پیوند داده می شوند.
ربات در معبد بودا
سید حامد واحدی
22 ارديبهشت 1405